Ұсыныс шогының анықтамасы және оның әсері

2022 жылы энергия бағасы күрт өсіп, COVID-19 пандемиясы кезінде жаһандық жеткізу тізбектері тоқтап қалғанда, қаржы нарықтары әдеттен тыс жылдамдықпен және ауырлықпен әрекет етті. "Жеткізу шокы" термині қаржы жаңалықтарында жиірек пайда болды, бірақ көптеген жаңалықтар оқырмандар оның не екенін бұрыннан біледі деп санады. Жеткізу шокы жай ғана бағаның өсуі немесе экономикадағы қиын кезең емес. Бұл инфляцияға, өндіріске және қаржы нарықтарындағы ұсыныс пен сұранысқа болжамды салдары бар нақты, анықтауға болатын оқиға. Бұл мақалада жеткізу шокының не екені, оның қалай жұмыс істейтіні және инвесторлар мен экономикалық өзгерістерді түсінгісі келетін студенттер үшін неге маңызды екені түсіндіріледі.

Ұсыныс шогының анықтамасы: Ұсыныс шогы — бұл экономикадағы негізгі тауардың, шикізаттың немесе ресурстың жеткізілуін айтарлықтай бұзатын, бағаның жылдам өзгеруіне және көп жағдайда экономикалық өнімнің бір мезгілде қысқаруына әкелетін кенеттен болған, күтілмеген оқиға. Ұсыныс шогы теріс (ұсынысты азайтатын) немесе оң (ұсынысты арттыратын) болуы мүмкін және олардың салдары қаржы нарықтарына, монетарлық саясатқа және тұтыну бағаларына әсер етеді.

Ұсыныс шогы (Supply Shock) дегеніміз не?

Ұсыныс шоктары кәдімгі нарықтық бұзылулардан ерекшеленетін екі айқындаушы белгіге ие: олар кенеттен және алдын ала ескертусіз пайда болады, және жеке компания немесе салаға әсер етудің орнына, бүкіл экономика ауқымында әрекет етеді.

Мәселені былай елестетіп көріңіз. Кенеттен болған қатты аяз Флоридадағы апельсин өнімінің жартысын бір түнде жойып жіберді делік. Апельсин шырынына деген сұраныс бұрынғы деңгейде қалғанымен, ұсыныс екі есе азайды, соның салдарынан бағалар бірден көтеріледі. Бұл — нарық деңгейіндегі ұсыныс шогы. Осы динамиканы шикі мұнай немесе жартылай өткізгіш чиптер сияқты өте маңызды тауарларға қолданып көріңіз. Мұндай тауарлар кез келген дерлік саланың өндірістік шығындарына әсер етеді, сондықтан олар бойынша орын алған тапшылықтың бүкіл экономика үшін салдары әлдеқайда ауыр болады.

Экономикада ұсыныс шогы ресми түрде жиынтық ұсыныстың кенеттен бұзылуы ретінде түсініледі, бұл нарықтарды тепе-теңдік күйінен шығаруға мәжбүр етеді. Қалыпты жағдайда ұсыныс пен сұраныс тепе-теңдік бағада — өндірушілер ұсынуға дайын мөлшер мен тұтынушылар сатып алғысы келетін мөлшер сәйкес келетін бағада теңеседі. Ұсыныс шогы бұл тепе-теңдікті күрт бұзады. Сатып алушылар мен сатушылар нарықты реттейтін жаңа бағаны табуға тырысады, ал сол өтпелі кезеңде кәсіпорындар өндірісті түзетеді, тұтынушылар шығыс үлгілерін өзгертеді, ал инвесторлар активтердің құнын қайта бағалайды.

Ұсыныс шокы инфляциямен бірдей емес, бірақ екеуі тығыз байланысты. Ұсыныс шокы – бұл бір оқиға: тауарлар ұсынысының кенеттен бұзылуы. Инфляция – бұл салдар: экономикадағы бағалардың өсуі. Теріс ұсыныс шокы инфляцияны тудыруы мүмкін, бірақ ол экономикалық өнімді де азайтады, ал тек инфляция мұны істемейді. Бұл айырмашылық маңызды, өйткені саясаттық жауаптар кейінгі бөлімдерде түсіндірілетіндей айтарлықтай ерекшеленеді.

Ұсыныс шоклары жергілікті ұсыныс үзілістерінен де ерекшеленеді. Бір ғана өндірушінің бөлшектердің тапшылығына ұшырауы – ұсыныс шокы болып табылмайды. Басты ерекшелігі – масштаб: ұсыныс шокы бүкіл экономикадағы немесе ірі нарық секторындағы бағаларға әсер етеді.

Ұсыныс шоктарының түрлері: Теріс және оң

Ұсыныс шоктары екі санатқа бөлінеді: негізгі тауардың ұсынысын азайтып, бағаны көтеретін теріс ұсыныс шоктары және ұсынысты арттырып, бағаны төмендететін оң ұсыныс шоктары.

Теріс ұсыныс шогы дегеніміз не?

Ұсыныстың теріс шогы — бұл бағаның көтерілуіне және экономикалық өнімнің төмендеуіне әкелетін негізгі тауардың немесе ресурстың ұсынысының кенеттен, күтпеген жерден азаюы. «Теріс» сөзі оқиғаның өзіне қатысты моральдық бағаны емес, ұсыныс өзгерісінің бағытын, яғни азаюын білдіреді.

Негізгі себептерге табиғи апаттар (дауылдар Мексика шығанағындағы мұнай өндірісін бұзады, құрғақшылық ауыл шаруашылығы өнімділігін төмендетеді), геосаяси қақтығыстар мен эмбарголар, ОПЕК-тің өндірісті қысқартуы, фабрикалар мен жеткізу желілерін жапқан пандемиялар және егіннің шықпауы жатады. Нақты экономикалық салдары - бағаның бір мезгілде өсуі және өнімнің төмендеуі. Инфляция мен тарылудың бір мезгілде орын алуы, бұл саясаттың ерекше қиын шешім қабылдауға мәжбүр ететін салдары болып табылады, бұл теріс ұсыныс шоктарын ерекше зиянды етеді. Ұзаққа созылған теріс шоктар стагфляция қаупін тудырады, бұл жағдай төмендегі механизм бөлімінде егжей-тегжейлі қарастырылады.

Позитивті ұсыныс шокы дегеніміз не?

Оңды ұсыныс шокы – тауардың немесе ресурстың ұсынысының кенеттен артуы, бұл бағаларды төмендетеді және экономикалық өнімді арттырады. «Оңды» сөзі бағытты білдіреді (ұсыныстың артуы) және нәтиженің бәрі үшін бірдей тиімді болатынын білдірмейді.

2010-шы жылдардағы АҚШ-тың сланец мұнайы революциясы қазіргі заманның ең қуатты оң ұсыныс шокы ретінде танылады. Америка Құрама Штаттарындағы гидрожару технологиясындағы жетістіктер мұнай мен табиғи газдың мол қорларын ашып, жаһандық мұнай ұсынысының күрт артуына себеп болды. Шикі мұнай бағасы 2014 жылдың ортасында барреліне шамамен 107 доллардан 2016 жылдың басында барреліне шамамен 26 долларға дейін төмендеді [EIA]. Тұтынушылар мен энергияны импорттайтын салалар жанармай құнының төмендеуінен айтарлықтай пайда көрді. Алайда, энергия өндірушілер кірістерінің күрт төмендеуіне тап болды. Көптеген АҚШ сланец компаниялары банкротқа ұшырады, ал мұнай экспорттайтын экономикалар бюджеттерінің тарылуын көрді. Оң ұсыныс шокы әсер еткен тауарды сатып алушыларға пайда әкеледі, ал оны сатушыларға жиі зиян келтіреді. Бұл асимметрия ұсыныс шокы экономикасын стандартты жарияланымдарда үнемі бағаламайды.

Ұсыныс шогы мен сұраныс шогы

Ұсыныс шогы мен сұраныс шогы арасындағы негізгі айырмашылық — іркілістің қайдан басталатындығында: экономиканың өндіріс жағында ма немесе шығыстар жағында ма.

Сұраныс шокы - бұл экономикадағы тауарлар мен қызметтерге деген сұраныстың кенеттен өзгеруі. 2008 жылғы қаржы дағдарысы ең айқын жақындағы мысал болып табылады: тұтынушылар мен бизнес сенімінің құлдырауы шығындардың күрт төмендеуіне себеп болды. Өнім төмендеді, теріс ұсыныс шокы кезіндегідей, бірақ бағалар көтерілудің орнына төмендеді. Орталық банктер мөлшерлемелерді азайту және шығындарды ынталандыру арқылы жауап бере алады, бұл негізгі мәселені тікелей шешетін құрал болып табылады.

Ұсыныстың теріс шогы кезінде дәл осы құрал кері әсер береді. Ұсыныс шектелген жағдайда сұранысты ынталандыру тек бағаның өсуіне әкеп соғады. Бұл — ақша-кредит саясаты үшін бұл айырмашылықтың маңызды болуының негізгі себебі. COVID-19 жағдайды одан сайын қиындатты: ол бір мезгілде ұсыныс шогын (зауыттардың жабылуы, тасымалдау іркілістері, жұмыс күшінің тапшылығы) және сұраныс шогын (локдауннан туындаған шығындардың күрт төмендеуі) тудырды. Бастапқы кезеңде бұл екі әсер бірін-бірі ішінара теңестіргенімен, кейін шығындар қайта қалпына келгенде ұсыныс іркілістері басым болып, 2021–2022 жылдардағы инфляцияның күрт өсуіне әкелді.

Ұсыныс шокына не себеп?

Ұсыныс шоктары бес негізгі себептен туындайды, олардың әрқайсысы бүкіл экономика бойынша маңызды тауарлардың қолжетімділігін кенеттен бұзуға қабілетті.

1. Геосаяси оқиғалар мен қақтығыстар. Соғыстар, эмбарголар, санкциялар және саяси тұрақсыздық тауарларға бастапқы көздерінде қол жеткізуді қиындатуы мүмкін. 1973 жылғы Қиямет күні соғысынан (Yom Kippur War) туындаған араб елдерінің мұнай эмбаргосы оқулықтағыдай мысал болып табылады: мұнай өндіруші елдер өндірісті тоқтатуды үйлестіріп, нәтижесінде бірнеше айдың ішінде баға төрт есе өсті. Жаһандық мұнай ұсынысының едәуір бөлігін ұжымдық түрде бақылайтын мұнай өндіруші елдердің картелі ОПЕК (Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы) мүше мемлекеттер арасында өндірісті қысқартуды үйлестіру арқылы энергия нарықтарындағы ұсыныс шоктарын әдейі ұйымдастыра алады.

2. Табиғи апаттар. Дауылдар, жер сілкіністері, құрғақшылықтар, су тасқындары және басқа да төтенше ауа райы құбылыстары өндіріс пен инфрақұрылымды ескертусіз бұзады. 2005 жылғы «Катрина» дауылы Мексика шығанағындағы АҚШ мұнай мен газ өндірісінің шамамен 25%-ын уақытша тоқтатты. Ұзаққа созылған құрғақшылықтар ауыл шаруашылығы өнімін азайтып, азық-түлік бағасының өсуіне әкеп соғады.

3. Пандемиялар және қоғамдық денсаулық сақтау дағдарыстары. COVID-19 денсаулық сақтау дағдарысының бір мезгілде ондаған елдегі зауыттарды қалай тоқтатып, жүк контейнерлерін қаңтарып, порттарды жауып және жұмыс күшін сарқылта алатынын көрсетті. Нәтижесінде бұрын-соңды болмаған ауқымдағы жеткізу шогы орын алды: бұл тек бір тауарға емес, бірден мыңдаған өнімге әсер етті.

4. Картельдің өндірістік шешімдері мен инфрақұрылымдағы ақаулар. ОПЕК+ (құрамына ОПЕК-тің негізгі мүшелерімен бірге Ресей және ОПЕК-ке кірмейтін басқа да мұнай өндірушілер кіреді) 2020 жылы, сондай-ақ 2022 және 2023 жылдары өндірісті қысқартуды үйлестіріп, ұсынысты басқару арқылы жаһандық мұнай бағасына ықпал етті. Құбырлардың жарылуы немесе электр желілерінің істен шығуы сияқты ірі инфрақұрылымдық ақаулар энергетика немесе өңдеу өнеркәсібі секторларында шағын көлемдегі ұсыныс шоктарын тудыруы мүмкін.

5. Кенеттен болатын саясат өзгерістері мен сауда шектеулері. Экспортқа тыйым салулар, кедендік баждар, санкциялар және басқа да сауда кедергілері нысаналы нарықтарда тауар ұсынысын тез азайта алады. Үкіметтер ішкі тапшылықтан кейін астық экспортына тыйым салған кезде, импорттаушы елдер ауылшаруашылық тауарларында кенеттен болатын ұсыныс шоқына тап болады.

Геосаяси себептер мен картель шешімдері теріс ұсыныс шоктарын тудыруы мүмкін. Технологиялық жаңалықтар, мысалы, сланец революциясы, оң шоктарды тудыруы мүмкін.

Ұсыныс шоктары қалай жұмыс істейді: Экономикалық механизмдер

Теріс ұсыныс шогы бағаны бір мезгілде көтеріп, өндіріс көлемін азайту арқылы экономикаға әсер етеді, бұл стандартты экономикалық мәселелердің көбіне қарама-қайшы келеді. Негізгі ресурстардың ұсынысы кенеттен төмендегенде, өндіріс шығындары артады, өндіріс көлемі қысқарады және әдетте инфляция орын алады. Жалпы экономика деңгейінде экономистер мұны жиынтық ұсыныс ұғымы арқылы сипаттайды: бұл — экономикадағы өндірушілердің белгілі бір баға деңгейінде ұсынуға дайын және қабілетті тауарлары мен қызметтерінің жалпы көлемі. Теріс ұсыныс шогы жиынтық ұсынысты солға қарай ығыстырады, яғни экономика кез келген баға деңгейінде аз өнім шығарады дегенді білдіреді. Оның баламасы болып табылатын жиынтық сұраныс (белгілі бір баға деңгейінде бүкіл экономика бойынша тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын жалпы шығындар) қысқа мерзімді перспективада салыстырмалы түрде тұрақты болып қалады. Нәтижесінде бір мезгілде баға деңгейі жоғарырақ, ал нақты ЖІӨ төменірек болатын жаңа тепе-теңдік орнайды.

Жалпы ұсыныс/Жалпы сұраныс (AS-AD) диаграммасында бұл солға ығысу ЖҰ қисығының ЖС қисығымен бұрынғыдан жоғары бағада және төмен өнімде қиылысатынын білдіреді. Экономика бір мезгілде екі өлшемде де нашар жағдайда қалады.

Ұсыныс шоктары бағаларға қалай әсер етеді

Теріс ұсыныс шокы кезінде, тұтынушы сұранысының сол деңгейі тауарлардың азайған ұсынысы үшін бәсекелесетіндіктен, бағалар әдетте күрт көтеріледі. Экономистердің "баға-шығын инфляциясы" (тұтынушы сұранысының артық мөлшерінен гөрі, өндіріс шығындарының өсуінен туындаған бағаның өсуі) деп атайтын механизм келесідей жұмыс істейді: ұсыныстағы кедергі мұнай немесе жартылай өткізгіштер сияқты негізгі кіріс құнын арттырады; кәсіпорындар жоғары өндіріс шығындарына тап болады; олар бұл шығындарды тұтынушыларға жоғары баға түрінде береді; және бұл бағаның өсуі Тұтынушы бағасы индексінде (ТБИ) көрінеді, ол жалпы тауарлар мен қызметтер бағасының өзгеруін бақылайды.

Ұсыныс шоктары, негізгі ТҰК-ға қарағанда, құбылмалы азық-түлік және энергия бағаларын қамтитын headline CPI-ға ең айқын әсер етеді. Бұл айырмашылық 1973 жылғы мұнай эмбаргосы негізгі экономикалық жағдайлар ұсынуы мүмкін деңгейден әлдеқайда жоғары headline инфляциясын тудыруының себебін түсіндіреді.

Бұл тұтынушылардың көбірек жұмсауына байланысты бағаның өсуі орын алатын сұраныс инфляциясынан ерекшеленеді. Шығын инфляциясында негізгі фактор артық шығындар емес, ұсыныс жағындағы өндіріс шығындарының өсуі болып табылады.

Сатушы тұрғысынан баға өзгерістерін өлшейтін өндірушілердің баға индексі (ӨБИ) ұсыныс шогы кезінде көбінесе ТБИ-ге қарағанда ертерек өседі. Өндіріс шығындарының өсуі алдымен ӨБИ-де байқалады, кейін бірнеше апта немесе ай ішінде тұтыну бағаларына әсер етеді, бұл ӨБИ-ді ұсыныс үзілісінен туындаған инфляцияның пайдалы алдын ала ескерту сигналына айналдырады.

Сұраныстың бағалық икемділігі баға әсерінің қаншалықты ауыр болатынын анықтайды. Бағалық икемділік тұтынушылық сұраныстың баға өзгерістеріне қаншалықты сезімтал екенін сипаттайды: бағалар өскен кезде сұраныс аз өзгерсе, экономистер оны икемсіз деп атайды. Бензин — икемсіз тауардың классикалық мысалы. Көптеген адамдар жанармай құнына қарамастан көлік жүргізуді айтарлықтай азайта алмайды, өйткені олар жұмысқа баруы, шаруаларымен жүруі және отбасыларын тасымалдауы керек. Мұнай жеткізуде іркіліс болған кезде, тұтынушылар баға күрт көтерілсе де бензин сатып алуды жалғастыра береді. Шорт мерзімде оны оңай алмастыратын балама жоқ және сұраныс бейімделгенге дейін бағалар айтарлықтай көтерілуі тиіс. Икемсіз тауарларға әсер ететін ұсыныс іркілістері, оңай алмастырылатын тауарларға әсер ететін іркілістерге қарағанда, бағаның әлдеқайда үлкен ауытқуларын тудырады.

Ұсыныс іркілістері экономикалық өнімге қалай әсер етеді

Теріс ұсыныс шокы нақты ЖІӨ-ні екі бір мезгілдегі арналар арқылы азайтады. Біріншіден, негізгі шикізаттар тапшы немесе қымбат болған кезде бизнес азырақ өндіреді. Екіншіден, бағалар көтерілгенде тұтынушылар нақты сатып алу қабілетін жоғалтады, бұл шығындарды азайтып, сұранысты одан әрі төмендетеді. Қатты немесе ұзаққа созылған теріс ұсыныс шокы экономиканы рецессияға, яғни ЖІӨ өсімінің екі тізбекті тоқсаны ретінде анықталған жағдайға, әкелуі мүмкін, бұл өндірісті және инвестицияларды азайтып, ал үй шаруашылықтары мен бизнес үшін шығындарды арттырады. 1973-1974 жылдардағы АҚШ-тағы ОПЕК мұнай эмбаргосынан кейінгі рецессия - бұл ең көрнекті тарихи мысал.

Ұсыныс шоктары және стагфляция: Екі әлемнің ең нашары

Стагфляция — бұл жоғары инфляция мен экономикалық өсудің тоқырауы немесе теріс өсуі бір мезгілде орын алатын сирек кездесетін экономикалық жағдай. Күрделі теріс ұсыныс шоктары — бұл оның негізгі тарихи себебі. Бұл термин «тоқырау» (stagnation) және «инфляция» (inflation) сөздерін біріктіріп, экономика бір мезгілде екі проблемаға тап болған жағдайды сипаттайды.

Сұраныс шоктары әдетте стагфляцияны тудырмайды, өйткені теріс сұраныс шогы біреуін көтеріп, екіншісін төмендетудің орнына, баға мен өндіріс көлемін де төмендетеді. Теріс ұсыныс шогы бағаны көтеріп (инфляция), сонымен бірге өндіріс көлемін азайтады (стагнация), бұл екі жағдайдың да ең нашар үйлесімін тудырады.

Бұл жағдайда туындайтын саяси тұзақ өте қауіпті. Бір уақытта дене қызуы қауіпті деңгейде жоғары және қан қысымы қауіпті деңгейде төмен науқасты емдеп жатқан дәрігерді елестетіңіз. Қызуды түсіретін дәрі қан қысымын нашарлатады. Қан қысымын тұрақтандыратын дәрі дене қызуын көтереді. Ешбір ем екінші мәселені ушықтырмай, екеуін де шеше алмайды. Бұл — стагфляция тұзағы: орталық банктердің инфляциямен күресу үшін қолданатын құралдары өндірістің қысқаруын нашарлатуға бейім болса, ал өсімді қолдау үшін қолданылатын құралдар инфляцияны ушықтыруға бейім. Америка Құрама Штаттары 1973 және 1979 жылдардағы мұнай дағдарыстарынан туындаған стагфляцияны 1970-жылдардың басым бөлігінде бастан өткерді және бұл кезең ұсыныс шогы экономикасындағы ең айқын тарихи кейс болып қала береді.

--- ## Нақты әлемдегі ұсыныс шогының мысалдары

Жеткізілім шоктарының классикалық мысалдарына 1973 жылғы ОПЕК мұнай эмбаргосы, ол әлемдік мұнай бағасын төрт есеге арттырды; COVID-19 пандемиясының жаһандық жеткізу тізбектерінің бұзылуы (2020-2022 жж.); 2021-2022 жылдардағы жартылай өткізгіш чиптердің тапшылығы, ол бүкіл әлемде автомобиль және электроника өндірісін тоқтатты; және 2022 жылғы Ресей-Украина соғысы, ол Еуропа мен одан тыс жерлерде энергетикалық және астық жеткізілімдерін бұзды.

1973 жылғы ОПЕК мұнай эмбаргосы: Стандарттық жеткізілім шокы

1973 жылы қазан айында ОПЕК Йом-Кипур соғысында Израильді қолдаған АҚШ, Нидерланд және басқа да бірқатар Батыс елдерін қоса алғанда, елдерге мұнай эмбаргосын енгізді. Әлемдік мұнай жеткізілімі күрт және ескертусіз қысқарды. Мұнай бағасы бірнеше ай ішінде төрт есе өсіп, барреліне шамамен 3 доллардан барреліне шамамен 12 долларға дейін жетті [EIA]. Америкалық жүргізушілер жанармай тапшылығына, автогаз құю бекеттерінде ұзын-сонар кезектерге және үкімет енгізген нормалауға тап болды.

Экономикалық зардаптар ауыр және ұзаққа созылды. Энергия ресурстарының құны бүкіл экономикаға әсер еткендіктен, инфляция күрт өсті. Жанармай бағасының қымбаттауы тасымалдау, өндіріс, жылыту және өндіру немесе жеткізу үшін энергияны қажет ететін кез келген өнімнің құнын арттырды. Өндіріс тоқтап қалды. Одан кейін 1973-1974 жылдардағы АҚШ рецессиясы басталды, ал 1970-жылдардың басым бөлігінде сақталған, екі таңбалы инфляциямен және әлсіз өсіммен сипатталатын кең ауқымды стагфляция негізінен осы ұсыныс шогынан және оның 1979 жылғы жалғасынан (Иран революциясы мен соның салдарынан Иран мұнай өндірісінің тоқтауынан кейін) туындады. Капитал нарықтары 1973 және 1974 жылдары күрт төмендеді, өйткені корпоративтік табыстар барлық дерлік секторлардағы энергия шығындарының өсуіне байланысты азайды.

COVID-19 және жаһандық жеткізу тізбегінің бұзылуы

COVID-19 қазіргі тарихтағы ең ауқымды ұсыныс шоктарының бірін тудырды, өйткені ол өндірілген тауарлардың іс жүзіндегі әрбір санаты бойынша зауыт өндірісін, жеткізу желілерін, порт операцияларын және еңбек ұсынысын бір мезгілде бұзды. 1973 жылғы бір ғана тауарға бағытталған мұнай эмбаргосынан айырмашылығы, COVID-19 шокы көп салалы болды: Азиядағы зауыттар жабылды, контейнерлер дұрыс емес жерлерде жиналып қалды, порттарда қатты кептеліс болды, ал жұмысшылар ауырып қалды немесе еңбек күшінен шығып қалды.

Жеткізу тізбегінің бұзылуы дегеніміз - бұл механизм (бұзылған өндіріс және тарату желілері). Ұсыныс шокы дегеніміз - бұл макроэкономикалық салдар (бағаның өсуіне және өндірістің қысқаруына әкеп соғатын жалпы ұсыныстың кенеттен азаюы). COVID-19 тудырған жеткізу тізбегінің бұзылуы әдеттен тыс ауқымды және күрделі шокты құрады.

COVID-19 сонымен қатар бір мезгілде сұраныс шогын тудырды. Локдаундар пандемияның алғашқы айларында шығындарды азайтты, бұл жеткізілімдердің бұзылуын ішінара теңдестірді. Экономикалар қайта ашылып, фискалдық ынталандырулар халықтың табысын арттырған кезде, шығыстар күрт қалпына келді, ал жеткізілімдер шектеулі қала берді, және бұл сәйкессіздік 2021-2022 жылдардағы инфляцияның өсуін тудырды. АҚШ-тың headline CPI 2022 жылдың маусым айында 9%-дан жоғары шыңдалды [BLS]. Федералды резерв, АҚШ-тың орталық банкі, 2022 жылдың наурыз айында пайыздық мөлшерлемелерді көтере бастады және ондаған жылдардағы ең жылдам қарқынмен жалғастырды [Federal Reserve]. S&P 500 2022 жылы шамамен 19%-ға төмендеді, бұл ішінара жеткізілімдердің бұзылуының инфляциялық салдарлары мен оның тудырған мөлшерлемелерді көтеру циклін көрсетті [S&P Global].

The 2021–2022 Semiconductor Chip Shortage

2021-2022 жылдардағы жартылай өткізгіш чиптердің тапшылығы екі күштің соқтығысуынан туындады: негізгі чип өндіруші аймақтардағы, әсіресе Тайвань мен Оңтүстік Кореядағы COVID-19-ға байланысты зауыттардың жабылуы және миллиондаған адамдардың қашықтан жұмыс істеуге және үй ойын-сауықтарына көшуіне байланысты тұтынушылық электроникаға сұраныстың артуы. Чиптерді жасау зауыттарын тез арада ұлғайту мүмкін емес, өйткені жаңа қуаттарды салу жылдарды қажет етеді, сондықтан қолданыстағы өндірістің шамалы іркілісінің өзі қатты тапшылықты тудырады.

Кейінгі салдарлары тұтынушылар мен инвесторлар үшін де айқын болды. Автомобиль өндірушілерi өндiрiс желiлерiн тоқтатты, өйткенi бiр ғана жетiспейтiн чип автомобиль құрастыруға кедергi келтiруi мүмкiн. Тұтынушы электроникасы бойынша тапсырыстардың артта қалуы айлап созылды. Ноутбуктерден бастап, кір жуатын машиналар мен жаңа көліктерге дейiн, тiкелей және жанама түрде жартылай өткiзгiштерге (чиптерге) тәуелдi санаттарда бағалар өстi. Бұл тапшылық бiр мамандандырылған өнiмдегi ұсыныс шокының өзара байланысты жеткiзу тiзбектерi арқылы тұтас экономикаға қалай таралатынын көрсетедi.

Ұсыныс шоктары қаржы нарықтарына қалай әсер етеді

Ұсыныс шоктарының макроэкономикалық салдары айтарлықтай. Бірақ олардың акциялар, облигациялар, тауарлар және валюталарды қоса алғанда, активтердің нақты кластарына тигізетін әсері инвесторларға барынша тікелей сезіледі. Қаржы нарықтарындағы ұсыныс пен сұраныс ұсыныс шоктарына белгілі арналар арқылы жауап береді, дегенмен әрбір актив реакциясының ауырлығы мен бағыты шоктың ауқымына, ұзақтығына және ол тудыратын саяси жауапқа байланысты болады.

Ұсыныс шоктары және капитал нарықтары

Ұсыныс шоктары қор нарықтарына негізінен екі арна арқылы әсер етеді: корпоративтік пайда маржасын қысқартатын өндіріс шығындарының артуы және болашақ табыстың ағымдағы құнын төмендететін орталық банктің мөлшерлемелерді көтеруі.

Бірінші арна кірістер мен шығыстар туралы есеп арқылы жұмыс істейді. Ұсыныс шогы энергия, шикізат немесе құрамдас бөліктердің құнын көтергенде, кәсіпорындар өндіріс шығындарының артуына тап болады. Егер олар бұл шығындарды тұтынушыларға толығымен аудара алмаса (көпшілігі тұтынушыларын жоғалтпай бұлай істей алмайды), олардың пайда маржасы тарылады. Күтілетін пайданың төмендеуі тікелей капитал құнының төмендеуіне әкеледі.

Екінші арна дисконттау мөлшерлемесі арқылы жұмыс істейді. Орталық банктер әдетте ұсыныс шоктарынан туындаған инфляцияға жауап ретінде пайыздық мөлшерлемелерді көтереді. Жоғары пайыздық мөлшерлемелер инвесторлар болашақ корпоративтік ақша ағындарына қолданатын дисконттау мөлшерлемесін арттырады. Осыдан бес жыл кейінгі табыстың бір доллары 2%-бен салыстырғанда 5%-бен дисконтталғанда бүгінгі күні арзанырақ болады, сондықтан мөлшерлемелердің өсуі тіпті табысы тұрақты компаниялардың өзінде капитал бағалауын төмендетеді.

Акция бағалары екі арна бір мезгілде жұмыс істегенде біріккен төмендеу қысымына ұшырайды. Белгісіздік өзі үшінші өлшемді қосады: нарықтар жиі толық экономикалық әсер деректерде өлшенбей жатып, өсімнің төмендеуі мен инфляцияның жоғарылауы күтіміне байланысты қайта бағаланады.

Секторлық әсерлер айқын алшақтайды. Энергетикалық компаниялар, тау-кен компаниялары және ауыл шаруашылығы өндірушілері ұсыныс шоклары жағдайында пайда табуға бейім, себебі тауар бағасының өсуі олардың кірістерін арттырады. Әуе компаниялары, өндірушілер, тұтыну тауарлары компаниялары және басқа да энергияны көп қажет ететін салалар шығындар өсіп, пайда маржасы азайған кезде айтарлықтай қиындықтарға тап болады. S&P 500 2022 жыл ішінде шамамен 19% төмендеді, бұл 2022 жылғы капитал нарығының құлдырауына ықпал етті, дегенмен энергия секторының акциялары сол кезеңде жалпы индекстен айтарлықтай жақсы көрсеткіш берді [S&P Global].

Ұсыныс шоклары және тауар нарықтары

Тауар нарықтары (мұнай, табиғи газ, металдар және ауыл шаруашылығы өнімдері сатылатын орындар), әдетте, ұсыныс шогының алғашқы және ең күшті әсерін сезінеді. Тауарлар мұндай рөлді олардың жаһандық деңгейде сатылуына, іс жүзінде әрбір салада өндіріс үшін маңызды ресурс ретінде қызмет етуіне және оларға деген қысқа мерзімді сұраныстың икемсіздігіне байланысты иеленеді. Ұсыныс кенеттен шектелгенде, тұтыну деңгейі реттелгенге дейін бағалар айтарлықтай көтерілуі тиіс.

Мұнай - негізгі мысал. Мұнай жеткізу күрт азайған кезде, бағалар тез арада өседі, себебі мұнай өңдеушілер, әуе компаниялары, коммуналдық қызметтер және өндірушілер баламалы энергия көздеріне тез ауыса алмайды. Бағаның бұл өсуі экономикаға таралады: мұнай бағасының жоғарылауы тасымалдау шығындарын арттырады, бұл жүк көлігімен, кемемен немесе ұшақпен тасымалданатын әрбір өнімді жеткізу құнын көтереді. Тауарлық фьючерс нарықтары жеткізудің үзілу қаупін тез бағалайды. Ұзаққа созылатын шокты болжайтын трейдерлер фьючерс бағаларын жоғарылатуға сұраныс жасайды, бұл өндірушілер мен тұтынушыларға күтілетін тапшылықты білдіреді.

Инвесторлар үшін, жеткізілімдердегі күрт тапшылық кезінде тауар бағасының күрт өсуі әсер еткен сектордағы өндірушілерге пайда әкеліп, тауар тұтынатын салаларға зиян келтіреді. Энергетикалық компаниялар мен тау-кен фирмалары бағалармен бірге кірісінің өскенін байқайды. Әуе компаниялары, химиялық өндірушілер және тамақ өңдеушілер шығындар базасының кеңейгенін көреді.

Жеткізілімдердегі күрт тапшылық және облигация нарықтары

Ұсыныс шоктарынан туындаған инфляция бекітілген мөлшерлемелі облигациялық төлемдердің нақты құнын төмендетеді, өйткені облигация иелері бірдей номиналды долларлық соманы алады, бірақ бағалар өскен сайын әрбір доллардың сатып алу қабілеті біртіндеп азаяды. Нарықтар инфляциялық тәуекелдің орнын толтыру үшін жаңа облигациялар эмиссиясы бойынша жоғары кірістілікті талап ету арқылы жауап береді, бұл кірістілік өскен сайын қолданыстағы облигациялардың бағасы төмендейтінін білдіреді.

Инфляциядан қорғалған қазынашылық бағалы қағаздар (TIPS, номиналы инфляцияға сәйкес жоғары қарай түзетілетін АҚШ мемлекеттік облигациялары) тарихи тұрғыдан инфляциялық ұсыныс шоктары кезеңінде номиналды қазынашылық облигацияларға қарағанда жақсы нәтиже көрсетті, өйткені олардың негізгі сомасы баға өсімінен зардап шекпей, онымен бірге жүреді.

Егер ұсыныс шогы рецессияны тудыратындай ауыр болса, бұл байланыс керісінше өзгеруі мүмкін. Өсуге қатысты алаңдаушылық инфляциялық қауіптерден басым түскен кезде, инвесторлар көбінесе қауіпсіз актив ретінде мемлекеттік облигацияларға ауысады, бұл кірістілікті төмендетіп, бағаны көтереді. Ұсыныс шогы кезінде облигациялардың көтерілуі немесе төмендеуі, сайып келгенде, қай әсердің басым болатынына байланысты: нақты табысты кемітетін инфляция ма, әлде қауіпсіздікке ұмтылу сұранысын тудыратын өсімнің баяулауы ма.

Ұсыныс шоктары және валюта нарықтары

Валюта нарықтары тікелей арна арқылы ұсыныс шоктарының динамикасын көрсетеді: тауармен қамтамасыз етуде үзілістер болатын тауарды экспорттайтын елдерде валюталар әдетте нығаяды, ал оны импорттайтын елдер құнсыздану қысымына ұшырайды.

Мұнай жеткізілімі азайып, бағалар өскенде, шикізат экспорттаушы экономикалармен байланысты валюталар — канадалық доллар (CAD), норвегиялық крона (NOK) және австралиялық доллар (AUD) — жоғары экспорттық кірістердің арқасында ұтысқа ие болуға бейім келеді. Керісінше, мұнай импорттаушы экономикалар энергия импортының шығындары өскен сайын сауда тапшылығының ұлғаюына тап болады, бұл олардың валюталарына төмендеу қысымын түсіреді.

АҚШ доллары бірегей қос рөл атқарады. Әлемдегі негізгі резервтік валюта және мұнайдың жаһандық бағасы белгіленетін валюта ретінде, доллар ұсыныс шоктарынан туындаған белгісіздік кезінде жиі нығаяды, себебі инвесторлар қауіпсіз баспана активтерін іздейді. Сонымен қатар, АҚШ экономикасы мұнай тұтынушы ретінде инфляциялық қысымға ұшырайды, бұл доллардың реакциясын күрделендіріп, әртүрлі ұсыныс шок эпизодтарында валюта динамикасының алшақтауына әкеледі.

Ұсыныс шоктарына саяси шаралар

Орталық банктер әдетте ұсыныс шоктарынан туындаған инфляцияға жауап ретінде сұранысты азайту және баға қысымын жеңілдету үшін пайыз мөлшерлемелерін арттырады. Дегенмен, бұл әрекет айтарлықтай тәуекелге әкеледі, өйткені ол шок бастаған экономикалық баяулауды тереңдете алады.

Ақша-кредит саясатының дилеммасы

Ақша-несие саясаты дегеніміз — орталық банктердің экономикалық жағдайды реттеу үшін қолданатын құралдары, олар ең алдымен пайыздық мөлшерлемелерді түзету және ақша массасын бақылау арқылы жүзеге асырылады. АҚШ-тың орталық банкі болып табылатын Федералды резервтік жүйе қос мандат аясында жұмыс істейді: ол баға тұрақтылығын (инфляцияны бақылау) және барынша жұмыспен қамтуды қамтамасыз етуге міндетті. Ұсыныс шоктары екі мақсатқа да бірдей қауіп төндіреді, бұл оларды ақша-несие саясатын жасаушылар үшін шешілуі қиын мәселеге айналдырады.

Бұл дилемма екі бағытта да әрекет етеді. ФРЖ пайыздық мөлшерлемелерді көтергенде, қарыз алу қымбаттайды, тұтынушылық шығындар баяулайды және баға қысымы бәсеңдейді. Бірақ мөлшерлеменің дәл осылай көтерілуі жеткізу шогы бастаған экономикалық баяулауды тереңдетуі мүмкін. Өсім мен жұмыспен қамтуды қолдау үшін мөлшерлемелерді төмендету инфляцияның беку қаупін тудырады, әсіресе жеткізудегі іркілістер сақталса және инфляциялық күтулер жалақы бойынша келіссөздер мен бизнестің баға белгілеу шешімдеріне еніп кетсе.

Федералды резервтік жүйенің 1970-жылдардағы мұнай дағдарыстары кезіндегі тәжірибесі екі сәтсіздік режимін де көрсетеді. 1970-жылдардың басында ФРЖ мөлшерлемелерді тым ұзақ уақыт бойы тым төмен деңгейде ұстап, ұсыныс шогына байланысты инфляцияның нығаюына жол берді. 1970-жылдардың соңына қарай инфляция құрылымдық сипатқа ие болды. Федералды резервтік жүйенің төрағасы Пол Волкердің 1980 және 1981 жылдардағы жауабы мөлшерлемелерді қарқынды түрде, кейде 20%-дан жоғары көтеру болды, бұл инфляциялық спиральді тоқтатқанымен, 1981-1982 жылдардағы ауыр рецессияға түрткі болды. ФРЖ COVID-тен кейінгі мөлшерлемелерді көтеру циклін 2022 жылдың наурызында бастап, жеткізу тізбегінің үзілуінен туындаған инфляциялық салдарларға жауап ретінде мөлшерлемелерді соңғы онжылдықтардағы ең жылдам қарқынмен көтерді [Федералды резервтік жүйе]. Бұл цикл сол негізгі дилемманы көрсетті: мөлшерлемелердің көтерілуі инфляцияны біртіндеп бәсеңдетті, бірақ сонымен бірге экономикалық өсуді баяулатып, 2022 жылғы капитал нарығының төмендеуіне ықпал етті.

Фискалдық саясат құралдары

Фискалдық саясат (экономикалық жағдайларға әсер ету үшін қолданылатын үкіметтің шығыстар мен салықтарға қатысты шешімдері) ұсыныс шоктарына қосалқы жауаптар жиынтығын ұсынады. Үкіметтер жанар-жағармай бағасының өсуінің әсерін азайту үшін үй шаруашылықтарына энергия субсидияларын қолдана алады, мұнай жеткізілімін уақытша арттыру үшін стратегиялық мұнай қорын босатады немесе бағаның күрт өсуінен пайда көретін энергетикалық компанияларға кенеттен табыс салығын енгізеді. Пайыздық мөлшерлемелер мен несие шарттары арқылы жұмыс істейтін монетарлық саясаттан айырмашылығы, фискалдық саясат ұсыныс шокынан ең көп зардап шеккен нақты секторларға немесе үй шаруашылықтарына бағыттала алады. Әдетте, фискалдық жауаптарды жүзеге асыру ұзақ уақытты алады және дұрыс реттелмесе, инфляциялық қысымды арттыруы мүмкін.

Инвесторлар ұсыныс шоктары туралы не білуі керек

Осы бөлімдегі ақпарат тек білім беру мақсатында берілген және ол инвестициялық кеңес, қаржылық кеңес немесе қандай да бір бағалы қағазды немесе активтер класын сатып алу немесе сату бойынша ұсыныс болып табылмайды. Инвестициялық шешімдер тәуекелдермен байланысты және жеке жағдайларға байланысты болады. Инвестициялық шешімдер қабылдамас бұрын білікті қаржы кеңесшісімен кеңесіңіз.

Ұсыныс шоктары тарихи түрде активтер сыныптарында белгілі бір заңдылықтарды қалыптастырды. Осы заңдылықтарды түсіну, әрбір шоктың ауқымы, себебі мен ұзақтығы әртүрлі болғанымен, нарық қозғалыстарын талдауға негіз болады.

Инфляциялық ұсыныс шогы кезеңдерінде тауарлар мен тауарлармен байланысты капиталдар тарихи түрде кең капитал индекстерінен озып түсуге бейім болды. Энергетикалық компаниялар, тау-кен фирмалары және ауыл шаруашылығы өндірушілері өздері сататын өнімдердің жоғары бағасынан пайда көреді. Нақты активтер (физикалық тауарлар, инфрақұрылым және тауарлармен байланысты инвестициялар) тарихи түрде инфляциядан ішінара қорғау құралы ретінде қызмет етті, өйткені олардың құны ұсыныс шогы тудыратын бағалармен бірге өсуге бейім. Қазынашылық инфляциядан қорғалған бағалы қағаздар (TIPS) мұндай кезеңдерде номиналды облигациялардан жоғары нәтиже көрсетті, себебі олардың негізгі сомасы инфляциямен бірге түзетіледі, соның арқасында құнын жоғалтпайды.

Басқа жағынан қарағанда, тұтынушылардың таңдауы бойынша тауарлар мен қызметтерді ұсынатын компаниялар, әуе компаниялары және энергияны көп қажет ететін өндірушілер тарихи тұрғыдан теріс ұсыныс шоктары кезінде қиындықтарға тап болды. Егер сіз осы секторларға шоғырланған портфолио ұстасаңыз, елеулі теріс ұсыныс шокы маржа қысымы мен өсетін дисконт мөлшерлемелері арқылы бағалауды төмендетуі мүмкін.

Уақытша және құрылымдық ұсыныс шоктарының арасындағы айырмашылық инвесторлардың нарықтағы ауытқуларды қалай түсіндіретіні үшін өте маңызды. Шығанақтағы мұнай өндірісін тоқтатқан дауыл сияқты, негізгі себебі бірнеше апта немесе ай ішінде шешілетін уақытша шок бағаның күрт, бірақ қысқа мерзімді көтерілуіне және өтпелі инфляцияға әкеледі. Ал көпжылдық эмбарго немесе жаһандық тауарлық жеткізу тізбегіндегі іргелі өзгерістер сияқты жақын арада шешілмейтін құрылымдық ұсыныс шогы тұрақты инфляцияға, өндірістің тереңірек құлдырауына және нарықтық бейімделудің ұзағырақ кезеңіне әкеледі. Уақытша болып шығатын шокқа жауап ретінде портфельді инфляциядан қорғау құралдарына шамадан тыс бағыттау өз тәуекелдерін тудырады, өйткені ұсыныс қалыпқа келгенде тауар бағалары күрт төмендеуге бейім.

Ұсыныс шокынан туындаған АҚШ Федералдық резерв жүйесі (ФРЖ) мөлшерлеме циклдері, сұраныс тудыратын циклдерге қарағанда, әдетте анағұрлым агрессивтірек және болжауға қиынырақ болады. ФРЖ тікелей шеше алмайтын мәселемен күресіп жатыр: ол сұранысты бәсеңдете алады, бірақ үзілген жеткізу тізбегін қалпына келтіре алмайды немесе мұнай эмбаргосын кері қайтара алмайды. Бұл шектеу, ұсыныс шокы жағдайларында мөлшерлемелерді көтеру, инвесторлар бұрынғы сұраныс циклдері тәжірибесі негізінде күткеннен гөрі, жиі ұзағырақ жалғасып, жоғары деңгейге жететінін білдіреді.

Ұсыныс шоктары туралы жиі қойылатын сұрақтар

Ұсыныс шогының мысалы қандай?

Классикалық мысалдарға 1973 жылғы ОПЕК мұнай эмбаргосы, ол жаһандық мұнай бағасының бірнеше ай ішінде төрт есе өсуіне себеп болып, 1970-ші жылдардағы стагфляцияны тудырды; COVID-19 пандемиясының өндіріс, тасымалдау және еңбек нарықтары бойынша жаһандық жеткізу тізбектерін бұзуы (2020-2022 жж.); және 2021-2022 жылдардағы жартылай өткізгіш чиптердің тапшылығы, ол автомобиль өндірісін тоқтатты және бүкіл әлемде тұтыну электроникасы бойынша кешігулерді тудырды.

Жеткізу шокы кезінде бағаларға не болады?

Теріс ұсыныс шокы кезінде бағалар әдетте күрт артады, өйткені тұтынушылардың сол деңгейдегі сұранысы азайған тауарлар ұсынысы үшін бәсекеге түсіп, нарықты жаңа, жоғары бағалы тепе-теңдікке итермелейді. Тауар бағалары бірінші болып, көбінесе, бұзылу туралы белгілі болғаннан кейін бірнеше күн ішінде шарықтайды. Тұтынушы бағалары апталар немесе айлар бойы жалғасады, өйткені жоғары өндіріс шығындары жеткізу тізбектері арқылы өтеді. Бағалар ұсыныс шокынан кейін бұзылу жойылғаннан кейін төмендегеннен гөрі жылдамырақ көтеріледі.

Ұсыныс шокы мен сұраныс шокының айырмашылығы неде?

Негізгі айырмашылық — бұл іркілістің қай жерден басталуында. Ұсыныс шогы өндіріс жағынан басталады, бұл негізгі тауардың қолжетімділігінің кенеттен төмендеуі немесе артуы. Сұраныс шогы тұтыну жағынан басталады, бұл тұтынушылар мен кәсіпорындардың қаншалықты сатып алуға дайын екендігінің кенеттен өзгеруі. Маңыздысы, теріс ұсыныс шогы бағаны көтеріп, өндіріс көлемін азайтса, теріс сұраныс шогы бағаны да, өндіріс көлемін де төмендетеді. Бұл айырмашылық орталық банктер үшін ұсыныс шоктарымен күресуді әлдеқайда қиындатады.

Ұсыныс шогы инфляцияға қалай әкеп соғады?

Ұсыныстың теріс шогы шығындардың өсуі механизмі арқылы инфляцияны тудырады: ұсыныстың үзілуі мұнай немесе жартылай өткізгіштер сияқты негізгі ресурс құнын арттырады; кәсіпорындар өндіріс шығындарының өсуіне тап болады; олар бұл шығындарды жоғары бағалар түрінде тұтынушыларға аударады; және бұл бағалардың өсуі Тұтыну бағаларының индексінде (ТБИ) тіркеледі. Инфляцияның бұл түрі — артық тұтынушылық сұранысқа емес, өндіріс шығындарының өсуіне негізделген шығындар инфляциясы — орталық банктер үшін сұраныстан туындаған инфляцияға қарағанда реттеу қиынырақ, өйткені пайыздық мөлшерлемелерді көтеру шығындарды азайта алғанымен, бұзылған жеткізу тізбегін қалпына келтіре алмайды.

Орталық банктер ұсыныс шоктарына қалай әрекет етеді?

Орталық банктер әдетте ұсыныс шоктарынан туындаған инфляциямен күресу үшін сұранысты азайтуға және баға қысымын бәсеңдетуге бағытталған пайыздық мөлшерлемелерді көтереді. Дегенмен, бұл жауап нақты дилемма тудырады: инфляцияны тежеуге көмектесетін дәл осы мөлшерлеменің көтерілуі экономикалық өсімді де баяулатады және шок бастаған өндірістің қысқаруын одан әрі тереңдетуі мүмкін. Федералды резервтік жүйенің 1970-ші жылдардағы мұнай шоктарына және 2021-2023 жылдардағы COVID-тен кейінгі инфляцияға берген жауаптары осы шиеленісті көрсетеді. Орталық банктер сұранысты басқара алады, бірақ ұсыныс тарапындағы себептерге тікелей әсер ете алмайды.

COVID-19 ұсыныс шокын тудырды ма?

Иә. COVID-19 пандемиясы өндірістік, тасымалдау, порттық және еңбек нарықтарындағы жаһандық жеткізу тізбектеріне бір мезгілде кедергі келтіру арқылы елеулі жеткізілім шоктарын тудырды. Азиядағы зауыттардың жабылуы жартылай өткізгіштерден бастап тұтыну тауарларына дейінгі өнімдерді өндіру көлемін азайтты. Порттардағы кептелістер мен тасымалдау кедергілері бүкіл әлем бойынша жеткізілімді кешіктірді. Сондай-ақ, COVID-19 шектеу шаралары шығындарды тежегендіктен, сұраныс шоктарын туындатты. Жеткізілімдегі іркілістер ақырында басым болып, 2022 жылдың маусымында АҚШ-тағы Headline ТБИ (Тұтыну бағаларының индексі) деңгейін 9%-дан асырды [BLS], бұл соңғы төрт онжылдықтағы ең жоғары инфляция деңгейі болды.

Жеткізілім шогы рецессияға себеп болуы мүмкін бе?

Иә. Күшті немесе ұзаққа созылған теріс ұсыныс шогы өнім көлемін азайту және бағаның өсуі арқылы тұтынушылардың сатып алу қабілетін төмендету арқылы экономиканы рецессияға (ЖІӨ-нің екі тоқсан қатарынан теріс өсуі ретінде анықталады) итермелеуі мүмкін. ОПЕК-тің мұнай эмбаргосынан туындаған Америка Құрама Штаттарындағы 1973-1975 жылдардағы рецессия ең танымал тарихи мысал болып табылады. Кез келген ұсыныс шогы рецессияға әкеле бермейді: нәтиже шоктың ауқымына, оның ұзақтығына және саяси шаралардың тиімділігіне байланысты.

Стагфляция дегеніміз не және оның ұсыныс шоктарымен байланысы қандай?

Стагфляция — бұл жоғары инфляция мен экономикалық өсудің тоқырауы немесе теріс өсуінің бір мезгілде орын алатын сирек кездесетін экономикалық жағдай. Ұсыныс шоктары — стагфляцияның негізгі тарихи себебі, себебі теріс ұсыныс шокы бағаны (инфляцияны) көтеріп, бір мезгілде өнімділікті (тоқырауды) азайтады, бұл ең нашар сценарийді тудырады. Бұл комбинация орталық банктерді қиын жағдайға душар етеді: инфляциямен күресу үшін пайыздық мөлшерлемелерді арттыру өнімнің қысқаруын күшейтеді, ал өсуді қолдау үшін мөлшерлемелерді төмендету инфляцияны нашарлатады. 1973 және 1979 жылдардағы мұнай дағдарыстарынан туындаған 1970 жылдардағы АҚШ-тың стагфляциясы тарихи мысал болып қала береді.

Ұсыныс шоктары — маңызды тауарлар жеткізіліміндегі бүкіл экономика деңгейіндегі кенеттен орын алатын іркілістер — бағаларға, өндіріс көлеміне, қаржы нарықтарына және саясатқа бір мезгілде әсер етеді. Теріс ұсыныс шоктары экономикалық тұрғыдан ең ауыр зардап әкеледі, өйткені олар бағаны көтеріп, өндірісті бір уақытта төмендетеді, осылайша сұраныс шоктары тудырмайтын саяси дилемманы туындатады. Ұсыныс шоктарының капитал нарықтары, тауар нарықтары, облигациялар нарықтары және валюталар арқылы қалай берілетінін түсіну инвесторларға нарықтағы құбылмалылықты жаңалықтарға (headline) қарап әрекет етпей, контекст аясында талдау үшін аналитикалық негіз береді.

Осы негізге сүйенгісі келетін оқырмандар үшін орталық банктердің ақша-несие саясатын қалай белгілейтінін және инфляциялық қысымдарға қалай жауап беретінін түсіну ұсыныс шоктарының саяси өлшемі туралы маңызды мағлұмат береді. Шығындар инфляциясының тетіктері және оның сұранысқа негізделген баға өсімінен айырмашылығы экономикалық іркілістер кезеңінде ТБИ деректерін талдау үшін қосымша контекст ұсынады.