Шорт-сквиз дегеніміз не: анықтамасы және механизмдері

Сіз мақала тақырыптарын көргенсіз. Қиындық көріп жатқан видео ойын сатушының акциялары апта ішінде мыңдаған пайызға өсті. Хедждеу қорлары миллиардтаған доллар жоғалтты. Reddit-тегі бөлшек инвесторлар байыды, содан кейін олардың жоғалып кеткенін көрді. «Шорт-сқвиз» термині барлық жерде пайда болды. Егер сіз мұсылман инвестор болсаңыз, бір сұрақ туындады: мұның қандай да бір бөлігі шынымен рұқсат етілген бе?

Бұл мақалада екі сұраққа да толық жауап берілген. Сіз шорт саудасы мен шорт-сквиздің механикалық түрде қалай жұмыс істейтіні туралы қарапайым тілде түсіндірме аласыз, содан кейін мұсылмандардың қаржылық мінез-құлқын реттейтін діни-құқықтық негіз — Шариғат принциптеріне негізделген, дәстүрлі шорт саудасының халал (Ислам құқығы бойынша рұқсат етілген) немесе харам (Ислам құқығы бойынша тыйым салынған) екендігі туралы ғалымдардың нақты тұжырымын білесіз.

Бұл мақала тек білім беру мақсаттарына арналған және жеке қаржылық немесе діни кеңес болып табылмайды.

Шорт саудасы дегеніміз не?

Шорт-сауда (сонымен қатар шорттау, шорт ашу немесе шорт позициясы деп те аталады) — бұл брокерден акцияларды қарызға алу, оларды ағымдағы нарықтық бағамен сату, бағаның төмендеуін күту, акцияларды төменірек бағамен қайта сатып алу, оларды қарыз берушіге қайтару және айырмашылықты пайда ретінде қалдыру тәжірибесі.

Шорт сатудың кезең-кезеңімен қалай жұмыс істейтіні төменде көрсетілген:

1. Брокерден немесе бағалы қағаздарды қарызға берушіден акцияларды қарызға алу. Шорт сатушы бұл акцияларға иелік етпейді. Олар оларды кейінірек қайтару міндеттемесімен қарызға алады.
2. Қарызға алынған акцияларды ағымдағы нарықтық бағамен сату. Шорт сатушы акцияларды қарызға алу комиссиясын (сондай-ақ бағалы қағаздарды несиелеу комиссиясы немесе шорт комиссиясы деп аталады) төлей бастайды: бұл несие бойынша пайыз сияқты жұмыс істейтін, қарызға алынған акцияларды пайдаланғаны үшін күнделікті төлем.
3. Бағаның төмендеуін күту. Шорт сатушы акция бағасы төмендейді деп үміттеніп, шорт позициясын ұстайды.
4. Акцияларды төменірек бағамен қайта сатып алу. Бұл жабу (сондай-ақ шортты жабу немесе жабу үшін сатып алу деп аталады) деп аталады: қарызға алынған акцияларды қарыз берушіге қайтару үшін ашық нарықта сатып алу.
5. Акцияларды қарыз берушіге қайтару.
6. Пайданы өзіне қалдыру: бастапқы сату бағасы мен қайта сатып алу бағасы арасындағы комиссияларды шегергендегі айырмашылық.

Мұнда бір фактіні атап өту маңызды, себебі бұл кейінгі исламдық талдау үшін айтарлықтай маңызды: шорт сатушы сатылған кезде акцияларға иелік етпейді. Олар басқа біреуге тиесті акцияларды алып, сатады, кейіннен оларды сатып алып, қайтаруға міндеттенеді.

Шорт саудасы қарапайым инвестициялаудан оны айтарлықтай ерекшелейтін тәуекелге ие. Акция сатып алғанда, сіздің ең жоғары ықтимал шығыныңыз төлеген сомаңызбен шектеледі. Шорт саудасының теориялық тұрғыдан шексіз шығын әлеуеті бар. Акция бағасы шексіз өсуі мүмкін, ал шорт сатушысы оны нарықтық баға қандай болса да, сол бағамен қайта сатып алуға тиіс. Акцияларды қарызға алып, 10 доллардан сатқан шорт сатушысы, егер баға 500 долларға дейін көтерілсе, әр акция үшін 490 доллар шығынға ұшырауы мүмкін.

Жабынсыз шорт сату" – бұл сатушы сатылған кезде акцияларға иелік етпейтін немесе оларды уақытша алуға келіспеген неғұрлым қатаң нұсқасы. Бұл АҚШ-тағы SEC жарлығы SHO бойынша, соның ішінде көптеген юрисдикцияларда заңсыз болып табылады және кейінірек талқыланатын ислам тыйымының тікелей мысалы болып табылады.

Шорт-сквиз дегеніміз не?

Шорт-сквиз — бұл нарықтағы оқиға, онда көптеген шорт позициялары ашылған акцияның бағасы күрт көтеріліп, шорт-селлерлерді позицияларын жабу үшін акцияларды қайта сатып алуға мәжбүр етеді. Бұл мәжбүрлі сатып алу бағаны одан әрі көтеріп, көбірек шорт-селлерлерді сатып алуға мәжбүрлейді, бұл бағаны одан да жоғарылатып, өзін-өзі күшейтетін кері байланыс циклін тудырады.

Мұны адам көп жиналған апаттық шығу есігі ретінде елестетіңіз. Тым көп адам бір уақытта бір тар есікке ұмтылғанда, шығу кептелісі пайда болады. Тым көп шорт сатушылар акцияларды бір уақытта кері сатып алуға тырысса, жаппай сатып алу бағаны күрт жоғарылатады, бұл әрбір келесі сатып алуды қымбатырақ етеді.

Шорт-сквиздің қадам бойынша қалай өрбитіні мынадай:

1. Акция бойынша шорт көлемі өте жоғары. Компанияның қолжетімді акцияларының (оның еркін айналымы, яғни инсайдерлік және бұғатталған акцияларды қоспағанда, жария сауда үшін еркін қолжетімді акциялар) үлкен пайызы шортқа сатылған.
2. Баға күтпеген жерден көтеріледі. Жағымды жаңалық, сатып алуға қызығушылықтың артуы немесе үйлестірілген сатып алу акция бағасын жоғарылатады.
3. Шорт сатушылар өсіп жатқан шығындарға тап болады. Баға көтерілген сайын, әрбір шорт сатушының шығыны артады. Төмен бағаларда тиімді болып көрінген позиция енді шығын әкеледі.
4. Маржин коллдар орын алады. Маржин колл — бұл брокердің шығындар белгіленген шектен асқан кезде шорт сатушыдан не қосымша қаражат салуды, не оның позициясын дереу жабуды талап етуі. Маржин коллдар шорт сатушыларды олар кейінге қалдыруы мүмкін шешімдерді қабылдауға мәжбүрлейді.
5. Шорт сатушылар позицияларын бір уақытта жабады. Көптеген шорт сатушылар акцияларды бір уақытта кері сатып алады. Бұл жаппай сатып алу шортты жабу (өтеу) болып табылады.
6. Сатып алу қысымы бағаны жоғарылатады. Әрбір жабу транзакциясы бағаға қосымша қысым түсіріп, оны жоғарылатады, бұл әлі позицияларын жаппаған шорт сатушылардың жағдайын қиындатады.
7. Кері байланыс циклі жеделдейді. Бағаның өсуі көбірек шортты жабуға мәжбүрлейді, бұл бағаның одан әрі өсуіне соқтырады, ал бұл шорт позициялары таусылғанша немесе баға тұрақталғанша көбірек жабуға мәжбүрлейді.

Шорт-сквиз шорт сатусыз мүмкін емес. Бұл көптеген шорт сатушылардың баға көтерілген кезде қате бағытта қалып қоюының тікелей салдары болып табылады.

Шорт сату мен шорт қыспағы бір қарағанда:

Шорт сквиздері бір сауда күнінен бірнеше аптаға дейін созылуы мүмкін, бұл акцияның қаншалықты қарқынды шортталғанына, қамту толқынының ауқымына және бағаның өсуін жаңа катализаторлардың қолдап-қуаттайтынына байланысты.

Нақты мысалдар: GameStop және Volkswagen

GameStop (тикері: GME), дәстүрлі бейне ойын сатушысы, соңғы қаржы тарихындағы ең көрнекті шорт-сквиз мысалына айналды. 2021 жылдың қаңтар айына қарай GME-нің шорт мүддесі (short interest) оның айналымдағы акцияларының 100% - нан асты, бұл дегеніміз, еркін сауда үшін қол жетімді акцияларға қарағанда көбірек акциялар шорт сатылған. Retail инвесторлар Reddit-тің r/wallstreetbets қауымдастығында үйлестіріліп, GME акцияларын көп мөлшерде сатып ала бастады. Баға шамамен 20 доллардан 483 долларға дейін көтерілді. Бірнеше хедж-фондтар (шорт сатуды қоса алғанда, озық стратегияларды қолданатын кәсіби басқарылатын инвестициялық қорлар), әсіресе Melvin Capital, үлкен шорт позицияларын ұстап, ауыр залалға ұшырады. Сквиз бағалар қалыпқа келгенге дейін шамамен екі-үш аптаға созылды. AMC Entertainment сол уақытта ұқсас өсімді бастан өткерді, оның акциялары шамамен 2 доллардан 60 доллардан асты.

Тәуекел туралы ескерту: Шорт-сквизді болжауға немесе онымен сауда жасауға әрекеттену өте алыпсатарлық сипатқа ие. GameStop-ты шыңына жақын жерде сатып алған көптеген инвесторлар баға күрт төмендегенде үлкен шығынға ұшырады. Бұл бөлім тек білім беру мақсатында берілген және инвестициялық кеңес болып табылмайды.

Акция бағасын көтеруге бағытталған үйлестірілген әрекеттер, тіпті әлеуметтік желілер арқылы болса да, SEC ережелеріне сәйкес нарықтық манипуляция болып танылуы мүмкін және қатысушыларды құқықтық жауапкершілікке тартуға әкеп соғуы мүмкін.

GameStop оқиғасы мұндай бірінші оқиға болған жоқ. 2008 жылы Porsche Volkswagen акцияларының шамамен 74% -на опциондарды жасырын түрде сатып алды. Бұл жария болған кезде, шорт сатушылар жабуға асықты, бұл Volkswagen акцияларының бағасын екі күн ішінде шамамен 200 евродан 1000 евродан жоғарыға дейін өсірді. Шортты қысу — бұл жоғары шорт қызығушылық тапшылық шокқа ұшырайтын нарықтардың құрылымдық ерекшелігі.

Шорт-сквизді қалай анықтауға болады: негізгі индикаторлар

Шорт-сквиздердің өлшенетін алғышарттары бар және осы көрсеткіштерді қадағалау инвесторларға қай акциялардың жоғары сквиз әлеуетіне ие екендігі туралы түсінік бере алады.

Назар аударатын негізгі көрсеткіштер:

• Шорт пайызы флоттың 20-30%-ынан жоғары. Шорт пайызы — компанияның еркін сатылымдағы акцияларының (оның флотының) шорт бойынша сатылған пайызы. Шорт пайызы туралы деректер FINRA және негізгі қаржылық деректер платформалары арқылы көпшілікке қолжетімді. 20-30%-дан жоғары көрсеткіш әдетте жоғары деп саналады; GameStop көрсеткіші оның флотының 100%-ынан асып кетті. Тек жоғары шорт пайызының болуы сквизді (short squeeze) кепілдендірмейді.
• Жабу күндерінің коэффициенті 5-10-нан жоғары. Жабу күндерінің коэффициенті (сондай-ақ шорт коэффициенті деп те аталады) барлық шорт сатушылардың өз позицияларын қайта сатып алуы үшін орташа тәуліктік сауда көлемі бойынша қанша күн қажет екенін өлшейді. Формула: шорт бойынша сатылған акциялардың жалпы санын орташа тәуліктік сауда көлеміне бөлу. 5-10-нан жоғары коэффициент жоғары деп саналады.
• Шорт пайызына қатысты төмен еркін флот. Қолжетімді акциялардың аз болуы шорт сатушылардың позицияларын жабу кезінде бірдей акциялар жиынтығы үшін көбірек бәсекелесетінін білдіреді. Ұсыныс неғұрлым шектеулі болса, бағаның ықтимал қозғалысы соғұрлым күшті болады.
• Алдыдағы катализатор оқиға. Пайда туралы Хабарландырулар, реттеуші шешімдер немесе күтпеген жағымды жаңалықтар кері байланыс циклін бастайтын алғашқы баға өсімін тудыруы мүмкін.
• Өсіп келе жатқан баға қарқыны мен көлемі. Шорт-сквиз көбінесе көптеген бақылаушылар оны байқамай тұрып басталады. Бағаның жеделдеуі және әдеттен тыс сауда көлемі позицияларды жабу басталғанын білдіруі мүмкін.

Бұл – сигналдар, болжамдар емес. Сквиз-сигналдары бойынша әрекет ету айтарлықтай шығын қаупін тудырады.

Исламда шорт сату харам ба?

Дәстүрлі шорт саудасы ислам ғұламаларының көпшілігі мен ірі исламдық қаржы институттары тарапынан харам (рұқсат етілмейтін) деп саналады. Бұл үкім ислам құқығының төрт қағидасына негізделген: риба (өсім), гарар (шамадан тыс белгісіздік), мәйсир (құмар ойынға ұқсас алыпсатарлық) және бәй әл-мәдум (өзінде жоқ нәрсені сату).

Исламдық қаржыландыруда (ислам құқығына сәйкес құрылған, пайызды, шектен тыс алыпсатарлықты және тыйым салынған салаларды болдырмайтын қаржы жүйесі) әрбір қаржылық транзакция оның халал немесе харам екенін анықтау үшін Шариғат бойынша бағаланады. Шорт саудасы бұл бағалаудан төрт тәуелсіз негіз бойынша өтпейді, олардың әрқайсысы бұл тәжірибені рұқсат етілмейтін ету үшін жеткілікті дәрежеде маңызды болып табылады.

Шорт саудасы сонымен қатар зайырлы этикалық сынға да ұшырайды: сыншылар оның компания құнының төмендеуінен пайда табатынын, нарықтарды тұрақсыздандыруы мүмкін екенін және бағаны төмендету үшін жағымсыз ақпаратты таратуды ынталандыруы мүмкін екенін алға тартады. Исламдық қарсылықтар бұл алаңдаушылықтармен ұштасады, бірақ олардың ауқымы бұдан да кеңірек.

Ислам ғұламалары мен мекемелері мұндай сұрақтар бойынша пәтуа (білікті ислам ғұламасы немесе мекемесі шығарған ресми діни-құқықтық қорытынды) арқылы ресми пікірлерін білдіреді. Шорт саудасына қатысты нақты институционалдық шешімдер төмендегі беделді дереккөздерге сілтемелер бөлімінде қарастырылады.

Енді сіз шорт сатудың механикалық жұмыс істейтінін түсінгеннен кейін, әрбір қарсылықтың себебі абстрактілі емес, нақты болады.

Неліктен ислам ғұламалары шорт сауданы харам деп санайды: Төрт қарсылық

Осы төрт қарсылықтың әрқайсысы жоғарыда сипатталған шорт саудасының механикасымен тікелей байланысты. Әрбір принциптің қалай қолданылатыны төменде берілген.

1. Риба (Пайыз): Акцияларды қарызға алу комиссиясы

Риба (пайыз немесе өсімқорлық, исламда пайыз төлеуге немесе алуға тыйым салу) – шорт сатуға деген бірінші және ең тікелей қарсылық. Риба ислам заңнамасындағы ең анық және айқын тыйым салынған практикалардың бірі болып табылады, Құранда Әл-Бақара сүресінде (2:275-279) тыйым салынған және хадис әдебиетінде де қарастырылған.

Шорт сатуға қолдану тікелей сипатқа ие. Механика бөлімін еске түсіріңіз: шорт сатушы акцияларды қарызға алғанда, позиция ашылған сәттен бастап акцияларды қарызға алу комиссиясын төлей бастайды. Бұл комиссия позиция ашық болған бүкіл кезең ішінде күнделікті пайыздық мөлшерлеме ретінде есептеледі. Бұл бір реттік транзакциялық комиссия емес. Экономикалық тұрғыдан бұл қарызға алынған актив бойынша пайызбен бірдей. Ислам ғалымдары мұны риба әл-насиа — қарызға алынған капитал үшін уақыт құнына салынатын төлемдерге тыйым салу деп жіктейді. Акцияларды қарызға алу комиссиясы — шорт сату механикасы мен исламның пайызға қатысты үкімі арасындағы қаржылық көпір. Бұл тыйымның қаржы құралдарында қалай қолданылатынын тереңірек зерделеу үшін біздің ислам қаржысындағы риба нені білдіреді деген нұсқаулығымызды қараңыз.

2. Ғарар (Шамадан тыс белгісіздік): Белгісіз болашақ бағамен сату

Гарар (келісімшарттағы шектен тыс белгісіздік немесе бұлыңғырлық, ол айтарлықтай деңгейге жеткенде ислам құқығы бойынша тыйым салынады) — бұл екінші қарсылық. Ислам құқығы шағын, жол берілетін белгісіздік (ясир) пен елеулі, тыйым салынған белгісіздікті (гарар фахиш) ажыратады. Әдеттегі кәсіпкерлік қызмет белгісіздікті қамтиды, бірақ нәтижені, келісім нысанын немесе жеткізуді негізді сенімділікпен анықтау мүмкін болмаған жағдайда, мәмілеге тыйым салынады.

Шорт саудасы бірнеше өлшемдегі елеулі ғарарды (gharar) қамтиды. Шорт сатушы акцияларды болашақта жеткізуге міндеттеме алады, бірақ сол акцияларды қайта сатып алу кезінде олардың құны қанша болатынын, қажет болған жағдайда қарызға алу үшін акциялардың қолжетімді болатынын немесе Позиция қанша уақыт ашық болатынын білмейді. Шорт саудасы бөлімінен есіңізге түсіріңіз: Шорт саудасындағы шексіз шығын әлеуеті дәл осы қайта сатып алу бағасының белгісіз және теориялық тұрғыдан шексіз болуына байланысты туындайды. Осы шексіз белгісіздік — ғарар терминімен сипатталатын және тыйым салынатын нәрсе. Бұл концепцияның қаржылық келісімшарттарда қалай қолданылатыны туралы толық мәліметті біздің ислам қаржысындағы ғарардың мағынасы туралы түсіндірмемізден қараңыз.

3. Мәйсир (Құмар ойындар): Басқа біреудің шығынынан пайда табу

Мәйсір (құмар ойын немесе нөлдік сомалы спекуляция) - ислам ғалымдары келтіретін үшінші негіз. Бұл бір тараптың екінші тараптың тікелей шығыны есебінен, өнімді экономикалық қызметтен гөрі кездейсоқтық арқылы пайда табатын тыйым салынған мәмілелерді білдіреді.

Ислам құқығы заңды іскерлік тәуекел — мұхатара (өнімді коммерциялық қызметке тән рұқсат етілген белгісіздік) мен мәйсир арасында нақты шекара қояды. Инвестор компанияның акцияларын сатып алғанда, олар өндірістік қуатты қаржыландырады және компанияның нәтижесіне ортақтасады. Шорт саудасының мұндай мақсаты жоқ. Шорт сатушы акция құны төмендегенде ғана пайда табады, яғни табысты қандай да бір экономикалық үлестен емес, толығымен акцияның арзандауынан алады. Тек бағаның болжамды қозғалысына негізделген алыпсатарлық шорт саудасы мәйсирге өте ұқсас. Ғалымдардың аз бөлігі шорт саудасы нарықтық бағаны анықтау функциясын атқарады, сондықтан ол мәйсирге жатпайды деп есептейді, бірақ ғалымдардың көпшілігі бұл уәжді бұл тәжірибеге рұқсат беру үшін жеткілікті деп санамайды.

4. Бай әл-Мадум: Өзіңде жоқ нәрсені сату

Bay' al-ma'dum (сөзбе-сөз: жоқ нәрсені сату, яғни сатылған кезде иелігіңізде жоқ затты сатуға исламдағы тыйым) — бұл мәтін бойынша ең тікелей қарсылық және ислам институттық органдары ерекше атап көрсететін жайт.

Мұхаммед пайғамбардың (с.а.у.): «Өзіңде жоқ нәрсені сатпа» (Тирмизи және Әбу Дәуіт сияқты хадистер жинақтарында келтірілген) дегені айтылады. Бұл хадис «бәй әл-мәдум» (жоқ нәрсені сату) үшін тікелей мәтіндік негіз ретінде кеңінен қолданылады. Жарамды сауда-саттық мәміле жасалған сәтте сатушының сатылатын затқа иелік етуін немесе кем дегенде оған заңды құқығы болуын талап етеді.

Шорт саудасы бұл қағиданы анық бұзады. Механика бөлімінде анықталғандай, шорт сатушы сату кезінде акцияларға иелік етпейді. Олар оларды қарызға алады, сатады және кейінірек белгісіз болашақ бағамен сатып алуға және қайтаруға міндеттенеді. Бұл дәл бай аль-мадум (bay' al-ma'dum) тыйым салатын сценарий болып табылады.

Bay' al-ma'dum-ды ислам құқығында рұқсат етілген алдағы сатылымның бір түрі болып табылатын bay' al-salam-мен шатастырмау керек. Bay' al-salam жарамды, себебі шарт жасалған кезде баға белгіленіп, толық төленеді, жеткізу күні нақты және келісілген, сондай-ақ мәміле екі тарап үшін де шынайы коммерциялық мақсатқа қызмет етеді. Шорт сату бұл шарттардың ешқайсысына сәйкес келмейді.

Ислам ғұламалары мен мекемелері не дейді?

Жоғарыда сипатталған төрт қарсылық – азшылық ғалымдардың позициясы емес. Олар исламдық қаржылық практика стандарттарын белгілейтін екі негізгі халықаралық органның институционалдық консенсусын білдіреді.

AAOIFI (Исламдық қаржы институттарына арналған бухгалтерлік есеп және аудит ұйымы), штаб-пәтері Бахрейнде орналасқан исламдық қаржы бойынша негізгі халықаралық стандарттау органдарының бірі, №21 Шариғат стандартына сәйкес дәстүрлі шорт саудасын рұқсат етілмейтін деп жіктеді. AAOIFI стандарттары көптеген юрисдикциялардағы исламдық қаржы институттары мен реттеушілер тарапынан қабылданған немесе негізге алынады.

Ислам Ынтымақтастық Ұйымының (ИЫҰ) Фиқһ Академиясы (57 мүше елді біріктіретін Ислам Ынтымақтастық Ұйымына арналған, заманауи қаржы мәселелері бойынша діни үкімдер шығаратын орган) дәстүрлі шорт сатуды (short selling) рұқсат етілмеген деп жариялады, бұл үшін негізгі себеп ретінде bay' al-ma'dum (жоқ нәрсені сату) көрсетілді. ИЫҰ Фиқһ Академиясын жеке ұлттық пәтуа кеңестерімен шатастырмау керек, олар бөлек құрылымдар болып табылады.

Ғалымдардың аз бөлігі шариғатқа сәйкес келетін кейбір арнайы құрылымдалған құралдардың шектеулі шорт саудасына ұқсас функцияларды орындай алатынын талқылағанымен, бұл арнайы құралдар стандартты сауда шоттары арқылы жүзеге асырылатын әдеттегі брокерлік шорт саудасына қатысты үкімді өзгертпейді. Мұсылман инвесторлары жаһандық ислам қаржысы саласындағы ең беделді екі органның нақты нұсқауларына сүйене алады.

Шорт-сквизке қатысу харам ба?

Шорт сквизге қатысудың харамдығы сіздің атқаратын рөліңізге байланысты. Екі бөлек сценарий бар, және исламдық шешім олардың әрқайсысына әртүрлі қолданылады.

Сценарий 1: Сіз шорт-сквизге тап болған шорт сатушысыз.

Егер сіз шорт позициясын ашқан болсаңыз, сіз позиция ашылған сәттен бастап дәстүрлі шорт саудасымен айналысқан боласыз. Бұл позиция төрт негіз бойынша рұқсат етілмейді: риба (акцияларды қарызға алу комиссиясы), ғарар (болашақтағы белгісіз қайта сатып алу бағасының шексіз белгісіздігі), мейсир (акция құнының төмендеуіне жасалған нөлдік сомалы ставка) және бай аль-мадум (өзіңізде жоқ акцияларды сату). Сквизге (squeeze) тап болу — рұқсат етілмеген әрекеттің қаржылық салдары. Сквиз бөлек үкім шығару мәселесін туындатпайды; бұл әрекетке тыйым ең басынан болған.

Сценарий 2: Сіз қысымға ұшырайтын акцияларға иелік ететін лонг инвесторсыз.

Егер сіз шариғатқа сай компанияның акцияларына заңды сатып алу арқылы иелік етсеңіз және шорт сатушылар қысымға ұшырағандықтан сол акциялардың бағасы көтерілсе, сіздің Позицияңыз әдетте рұқсат етіледі. Исламдағы тыйым шорт сатушыға қатысты, ал заңды жолдармен сол акцияларға иелік ететін және шортты жабудан туындаған баға қозғалыстарынан кездейсоқ пайда көретін басқа инвесторларға емес. Сіз өзіңізге тиесілі емес акцияларды сатпадыңыз, акцияларды уақытша алу төлемін төлемедіңіз немесе тыйым салынған төрт элементтің ешқайсысына қатысқан жоқсыз.

Бір ескерер нәрсе бар: егер сіз тек заңды лонг позицияларды (long positions) ұстаудың орнына, спекулятивті сауда стратегиясы ретінде әдейі шорт-сквизді (short squeeze) тудыруға немесе пайдалануға тырыссаңыз, бұл тәсіл оның спекулятивті және нөлдік-қосынды сипатынан туындаған майсир (maysir) мәселелерін тудыруы мүмкін. Жеке алғанда, акция бағасын көтеруге бағытталған үйлестірілген әрекеттер SEC ережелеріне сәйкес нарықты манипуляциялау болып саналуы мүмкін және кез келген діни мәселеден тыс заңды жауапкершілікке әкелуі мүмкін.

--- ## Халал баламалар: Мұсылман инвесторлар не істей алады

Ислам қаржы жүйесінде шорт сатуға тыйым салынғанымен, бұл қор нарығының қолжетімсіз екенін білдірмейді. Мұсылман инвесторлар үшін капитал нарықтары арқылы байлық жинаудың жақсы қалыптасқан, ғалымдар мақұлдаған бірнеше жолдары бар. Халал инвестициялау (сондай-ақ исламдық инвестициялау немесе шариғатқа сәйкес келетін инвестициялау деп аталады) шариғат талаптарына сәйкес келетін инвестицияларды таңдауды және құрылымдауды білдіреді: пайыздық есептен, шамадан тыс спекуляциядан және алкоголь, темекі, құмар ойындар, сондай-ақ дәстүрлі пайыздық банк істері сияқты харам болып саналатын салалардан аулақ болу. Тыйым нарыққа қатысудың өзіне емес, нақты практикаларға қатысты.

Халалға сәйкес келетін мына тәсілдерді қарастырыңыз:

• Шериат талаптарына сай акцияларға тек Лонг стратегиясымен капитал инвестициялау. Негізгі қызметі Шериат нормаларына сәйкес келетін компаниялардың акцияларын сатып алуға Ислам ғұламалары кеңінен рұқсат берген. Шериат бойынша іріктеу пайыздық қарызы шектен тыс көп, едәуір пайыздық табысы бар немесе тыйым салынған негізгі қызмет түрлерімен айналысатын компаниялардан аулақ болуды білдіреді.
• Халал талаптары бойынша іріктелген ETF-тер. Бұл — Шериат нормаларына сәйкестігі алдын ала тексерілген, Ислам ғұламалары немесе Шериат бойынша бақылау кеңестері қарастырған шеңберде әртараптандыруды қамтамасыз ететін акциялар жиынтығы.
• Сукук (Исламдық облигациялар: пайыздық төлемдерді болдырмау үшін жасалған, оның орнына пайданы бөлісу немесе активтермен қамтамасыз ету тетіктерін пайдаланатын, Шериат талаптарына сай келетін тіркелген табыс құралдары). Сукук дәстүрлі облигацияларға балама тіркелген табыс құралы ретінде қызмет етеді.
• Тәуекелдерден қорғау үшін секторларды әртараптандыру және қолма-қол ақша бөлу. Нарықтың құлдырауынан Хедждеу үшін шорт позицияларын ашудың орнына, халал портфельді құру тәсілі инвестицияларды әртүрлі секторларға бөлуге және нарықтағы колайсыз кезеңдерде қолма-қол ақша позицияларын сақтауға бағытталған.

Даулы құралдар бойынша ескертпе: инверстік ETF-тер мен пут опциондары исламдық қаржыландыруда әлі де ғылыми пікірталас нысаны болып табылады. Кейбір ғалымдар оларға ғарар негізінде қарсылық білдіреді. Оларды хедждеу құралдары ретінде пайдаланбас бұрын білікті исламдық қаржы маманымен кеңесіңіз.

Халал портфель құрудың толық негіздерін білу үшін мұсылман инвесторларға арналған халал инвестициялау нұсқаулығын қараңыз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Маржа саудасы харам ба?

Иә, маржа саудасы ислам ғұламалары арасында кеңінен харам деп есептеледі. Маржа саудасы бағалы қағаздарды сатып алу немесе сату үшін брокерден қарызға ақша алуды білдіреді, ал маржалық несиеге есептелетін пайыз риба болып табылады. Шорт саудасы үшін маржа шотын ашу мәселені одан әрі тереңдетеді: маржа пайызы да, акцияларды қарызға алу үшін төленетін комиссия да пайыздық сипаттағы төлемдерге жатады. Нақты жағдайыңызға қатысты егжей-тегжейлі үкім алу үшін білікті исламдық қаржы маманымен кеңесіңіз.

Мұсылмандар қор нарығына инвестиция сала ала ма?

Иә. Мұсылман инвесторлар капитал нарықтарында қатыса алады. Ислам ғалымдары негізгі бизнес қызметі Шариғатқа сәйкес келетін компанияларға лонг-позиция инвестициялауға кеңінен рұқсат етеді. Ислам қаржысындағы тыйымдар шорт сату, маржа саудасы және харам индустрияларға инвестициялау сияқты нақты практикаларға бағытталған, ал бүкіл қор нарығына қатысуға емес. Халал инвестициялау - бұл нарықтарға жалпы тыйым салу емес, сіздің қалай және неге инвестициялайтыныңыз туралы.

Исламдық брокерлік шотта мен шорт сата аламын ба?

Көптеген исламдық брокерлік шоттар шорт сатуға дәл сол себепті тыйым салады, өйткені ол шариғат бойынша рұқсат етілмеген болып саналады. Әдеттегі брокерлік шот техникалық тұрғыдан рұқсат етуі мүмкін, бірақ исламдық сәйкестік платформаның неге рұқсат ететіндігімен анықталмайды. Әдеттегі шотты пайдаланатын мұсылман инвестор ғалымдардың нұсқауларына негізделіп, шариғатқа сәйкестікті қолдануы керек, брокерлік компания ұсынатын нәрсеге емес. Шот мүмкіндіктері юрисдикция бойынша әртүрлі болады.

Шорт сату мен шорт қысудың айырмашылығы неде?

Шорт сату – өзіңізге тиесілі емес акцияларды төмен бағамен қайта сатып алуға үміттеніп, алып сату тәсілі. Шорт қысымы – бұл шорт сатушыларға баға оларға қарсы көтеріліп, бағаны одан әрі көтеретін жаппай сатып алуға мәжбүр ететін нарықтық жағдай. Шорт сату жағдайларды тудырады; шорт қысымы – бұл сол жағдайлар бағаның өсуімен іске қосылған кезде болатын жағдай.

Басқа инвесторлар шорттап отырған компанияның акцияларына мен инвестициялай аламын ба?

Иә. Шариғат талаптарына сай келетін компанияның акцияларына иелік ету компанияның өз іскерлік қызметіне қарай бағаланады, ал қайталама нарықтағы басқа трейдерлердің әрекетіне байланысты емес. Компания акцияларымен сауда жасайтын Шорт сатушылар қайталама нарықта жұмыс істейді және транзакцияға компанияның өзін қатыстырмайды. Сіздің Лонг инвестор ретіндегі рұқсатыңызға басқалардың сол акция бойынша шорт позицияларын ашуы әсер етпейді.

Сквиз болуы үшін акциялардың еркін айналымының (float) қанша пайызы шортталған болуы керек?

Тіркелген нақты шек жоқ. Акцияның еркін айналымының 20%-дан жоғары шорт қызығушылығы әдетте жоғары болып саналады; 30-40%-дан жоғары көрсеткіш айтарлықтай сквиз (squeeze) әлеуетін білдіреді; 100%-дан жоғары (2021 жылғы қаңтардағы GameStop жағдайындағыдай) еркін қолжетімді акциялардан көбірек акция шортқа сатылған экстремалды жағдайларды көрсетеді. Жоғары шорт қызығушылығының өзі сквизге кепілдік бермейді. Сондай-ақ баға катализаторы қажет.

Күндізгі сауда харам ба?

Күндізгі сауда исламдық қаржыландыруда «сұр аймаққа» жатады. Ғалымдардың пікірлері әртүрлі: кейбіреулері акцияларға толық иелік етілгенде және ешқандай пайыз немесе маржа араласпаған жағдайда оны заңды алыпсатарлық ретінде рұқсат етеді; басқалары бұл қызмет баға қозғалысынан басқа ешқандай экономикалық мақсаты жоқ таза алыпсатарлық сипатта болғанда мәйсир негізінде қарсылық білдіреді. Егер күндізгі сауда маржалық шоттарды немесе деривативтерді қамтыса, қосымша риба мен ғарарға қатысты күмәндар туындайды. Өз жағдайыңызға байланысты нақты үкім алу үшін білікті исламдық қаржы ғалымымен кеңесіңіз.

Негізгі қорытындылар

• Шорт сауда брокерден акцияларды қарызға алуды, оларды сатуды, бағаның төмендеуін күтуді, оларды арзанырақ сатып алуды және пайданы өзіне қалдырып, акцияларды қайтаруды білдіреді. Шорт сатушы сату кезінде акцияларға иелік етпейді.
• Шорт-сквиз — бұл шорт позициялары көп ашылған акцияның бағасы көтеріліп, шорт сатушыларды позицияларын бір уақытта жабуға мәжбүрлейтін нарықтық оқиға, бұл кері байланыс циклінде бағаны одан әрі жоғарылатады. Сквиз алдын ала жасалған шорт саудасыз мүмкін емес.
• Дәстүрлі шорт сауда харам болып саналады. Ислам ғұламаларының көпшілігі мен ірі исламдық қаржы институттары мұны төрт негізге сүйене отырып айтады: риба (акцияны қарызға алу ақысы пайыз болып табылады), ғарар (транзакция шексіз, белгісіз тәуекелді қамтиды), мәйсир (пайда толығымен акция құнының жоғалуына байланысты) және бай аль-мадум (өзіңізде жоқ акцияларды сату).
• AAOIFI (Исламдық қаржы институттарына арналған бухгалтерлік есеп және аудит ұйымы) №21 Шариғат стандартына сәйкес дәстүрлі шорт сауданы рұқсат етілмеген деп жіктеді. Ислам Ынтымақтастық Ұйымының (ИЫҰ) Фиқһ академиясы бай аль-мадумды негізгі себеп ретінде көрсете отырып, оны рұқсат етілмеген деп жариялады.
• Егер сіз лонг инвестор болсаңыз және сіз иелік ететін акция сквизге ұшыраса, сіздің позицияңыз әдетте рұқсат етілген болып саналады. Исламдық тыйым акцияларға заңды түрде иелік ететін инвесторларға емес, шорт сатушыға қатысты.
• Мұсылман инвесторлар үшін халал баламалар бар: тек лонг позицияларына негізделген шариғат талаптарына сай капиталға инвестициялау, халал ETF-тер және сукук — бұлардың барлығы исламдық қаржы принциптері аясында нарыққа қатысу жолдарын ұсынады.
• Жеке шешім алу үшін білікті исламтанушымен кеңесіңіз. Дәстүрлі шорт сауда бойынша институттық консенсус анық, бірақ жеке жағдайлар қосымша сұрақтар тудыруы мүмкін.

Құрылымның жұмыс істеу принципін де, ислам заңдылығын да түсіну сіздің қаржылық шешімдеріңізді өз қолыңызға алуыңызға мүмкіндік береді. Міне, сіз дәл осы жерде болуыңыз керек.

Қаржылық ескерту: Бұл мақала тек білім беру мақсаттарына арналған және қаржылық, инвестициялық немесе заңгерлік кеңес болып табылмайды. Инвестициялық шешімдер қабылдамас бұрын білікті қаржы кеңесшісімен кеңесіңіз. Өткен нарық оқиғалары, соның ішінде GameStop шорт-сквизі, болашақ нәтижелердің көрсеткіші болып табылмайды.

Діни ескерту: Бұл мақаладағы ислам қаржысының талдауы AAOIFI және Ислам Ынтымақтастық Ұйымының Фиқһ академиясының жарияланған институционалдық қаулыларына негізделген көпшілік ғалымдардың келісімін көрсетеді. Бұл жеке пәтуа немесе жеке діни кеңес болып табылмайды. Жеке жағдайларыңызға қатысты қаулылар үшін білікті ислам ғалымына хабарласыңыз.